.:: ANA MENU ::.

Ana Sayfa
_____________________  Haber Yazy Ekle
_____________________ Canlı MSN Destek
_____________________
Ardahan Tarihi
_____________________
Dinler Tarihi
_____________________
Felsefe Tarihi
_____________________
Önemli-Faydalı Linkler
_____________________
Sivil Toplum Örgütleri
_____________________
www.kuzeyanadolugazetesi.com
_____________________
Yemeklerimiz
_____________________
Ziyaretçi Defteri
_____________________
SON DAKİKA
_____________________

Dünya Harikalary

Ziyaretçi İstatistikleri

KÜRTÇE VE KÜRT BASIN TARİHİNİN KISA BİR ÖZETİ

KÜRTÇE

Kürtçe, Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İrani kolunun kuzey-batı İrani grubuna ait bir dil ya da diller topluluğuna verilen genel isimdir. Kürtçe, dünyada tahminen 40 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Yazılı kültürde yeterince kullanılmamış olması dilin gelişmesini engellemiştir. Lehçeleri arasındaki farklar bazen çok yakın olup bazen de iki ayrı dil arasındaki farka yaklaşabilmektedir.

Kürtçe, Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Ermenistan başta olmak üzere, Rusya, Bazı Orta Asya ülkeleri, Avrupa, Amerika ve bazı orta doğu ülkelerinde kullanılmaktadır.

Resmi dil olarak sadece bugün Irak’ta kullanılmaktadır.

Kürtçe Lehçeler

Kürtlerin konuştukları lehçeler/diller söyle sıralanabilir: Kurmanci, Sorani, Zazaki, Gorani ve Kelhuri. Kürtçede birden fazla lehçe bulunmakla birlikte, günümüzde en çok 2 ana lehçe (Kurmanci ve Sorani) kullanılmaktadır.

Kürtçe Alfabeler

Mevcut yazılı kanıtlar, Kürtlerin geçmiş tarihlerinde birçok alfabe kullandıklarına tanıklık etmektedir. Buna rağmen Kürtlerin ilkin hangi alfabeyi kullandıkları henüz kanıtlanabilmiş değildir. Bunlar:

1) Masi Sorati alfabesi: Arap tarihçi İbn Vehşiye, 855 yıllarında bitirdiği kitabında Kürtlerin Maso Sorati alfabesini kullandıklarını ve bu alfabeyle yazılmış üç kitabı gördüğünü söyler. Bu alfabenin 36 harften oluştuğunu ve Kürtlerce bu alfabeye altı harf daha eklendiğini söyler.

2) Yezidi Kürtlerinin kullandıkları alfabe: Bu alfabe yüzyıllarca Kürtler tarafından kullanılmıştır. 31 harften oluşan ve sağdan sola doğru yazılan bu alfabeye “Gizemli alfabe” ya da “Hurujul sır” da denmiştir. Yezidilerin kutsal dini kitabı Mushefa Reş ile "Cîlwe" bu alfabeyle yazılmıştır.

3) Arap harflerinden oluşan Kürtçe alfabesi

4) Latin-Kürtçe Alfabesi

Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur

Kürtçe Eserler

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir. Hemadani Baba Tahir (935-1010), Kürt edebiyatının ilk yazılı örneğini, bin yıl önce İran'da Arap alfabesiyle yazmıştır. Bu örneğin Sorani lehçesiyle yazıldığı belirtilmektedir.

Kürtçe'nin edebi ürünlere sahip diğer bir lehçesi Kurmanci'dir. Kurmanci lehçesiyle 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1425-1495), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'nin Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayınlandı. Türkçe'ye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı bayan şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir

KÜRT BASINI

İlk Kürtçe Gazete

22 Nisan 1898‘de Mısır’ın başkenti Kahire'de sürgünde yayınlanan “Kürdistan” bütün araştırmacılar tarafından ilk Kürtçe gazete olarak kabul ediliyor. Gazete, 1898-1902 yılları arasında Mikdad Midhat ve Abdurrahman Bedirxan kardeşler tarafından toplam 31 sayı olarak çıktı. Yayın 32 basım sonra 1902'de son buldu. Kürdistan gazetesinin hala 10., 12., 19. sayıları bulunamamıştır. Bütün sayıların İstanbul'daki Osmanlı ve Yıldız Sarayı arşivinde bulunma ihtimali çok yüksektir.

108 Yılda Kürt Basını

İlk Kürt gazetesi Kürdistan Kahire'de yayımlandı. İlk Kürtçe radyo yayını 1939'da Bağdat'ta Irak rejiminin desteği ve finansmanıyla başladı. Bağdat Radyosu. Bu dönemde Ermenistan'da yükselen bir ses sınırları aşıyor ve Kürde dair ne varsa yasaklayan Türkiye rejiminin egemenliği altındaki Kürt topraklarına ulaşıyordu. Bu Erivan radyosuydu. İkinci dünya savaşı yıllarında da Hayfa radyosu devreye girdi. İran'da da Kirmanşah radyosu 30 yılı aşkın bir zamandan beri Kürtçe yayın yapıyor. 1975 ve 1980'de Irak ve İran KDP'si de radyolar kurarak mücadelelerini anlattı.

Daha sonra İsveç Devlet Radyosu, Amerika'nın Sesi Radyosu ile Almanya-Avustralya-İngiltere-Danimarka gibi ülkelerde Kürtçe yayın yapan radyolar dönemine girildi.

 Bugün Ülkede Özgür Gündem, haftalık Kürtçe Azadiya Welat, Haber Ajansı DİHA, Yerel Gün TV ve Azadi çıkıyor. Son 14 yılda 14 gazeteci öldürüldü, gazete binası bombalandı, yasaklar, davalar hala sürüyor.

14 yıl önce Özgür Gündem

Sıkıyönetimlerle, yasaklarla 1990'lara gelindi. Haftalık Yeni Ülke'den sonra 1992'de günlük olarak çıkan Özgür Gündem Kürt gazeteciliği açısından bir dönüm noktası oldu..

Türkçe yayın yapmak zorundaydı. Kürt kavramı Türkiye'nin Kurucusu Atatürk'ün konuşmalarından bile ayıklanıyordu çünkü.

1992'den bu günlere kapanan, kapanmak zorunda, açılan Özgür Ülke, 2000'de Gündem, Demokrasi gibi birbirini izleyen gazetelerden 14 basın emekçisi Batman, Mardin, Diyarbakır, Urfa, Diyarbakır, Bitlis, İstanbul'da öldürüldü. İstanbul'da Özgür Ülke gazetesi bombalandı.

Boş sayfalar ve 'uyum' sonrası

Avrupa Birliği çerçevesinde "Uyum Reformları" olarak sunulan yasalar Kürt gazetecilerin durumunu hafifletmedi.

Bazen aynı konuyu pek çok gazete yazarken dava açılmıyor, olaya Kürt medyası yer verince davalık oluyor, yazarlar da yargılanmaktan kurtulamıyor.

Azadiya Welat

Sayfalarının tamamı Kürtçe olan Welat kapatıldıktan sonra haftalık Welate Me devam etti, ardından tamamen Kürtçe çıkan Azadiya Welat 1994'ten bu yana direniyor.

Para cezalarının yanı sıra 2005'ten bu yana Azadiya Welat'a 24 dava açıldı. Uyum yasalarına rağmen bugüne kadar Azadiya Welat'a yaklaşık yedi kez de toplatma cezası verildi.

Gündem ve DİHA

Ülkede Özgür Gündem hakkında açılan dava sayısı 450'yi bulurken, en sonu geçtiğimiz günlerde olmak üzere birçok kez de toplatıldı. 2006 yaklaşırken Şemdinli'de kitapevinin bombalanmasından sonra olaya adı karışan astsubayların elindeki krokileri, hedef isim ajandasını yayınladıkları için Ülkede Özgür Gündem gazetesine baskın yapıldı.

Kürtçe, Türkçe ve İngilizce yayın yapan ilk ajans olan Dicle Haber Ajansı (DİHA) muhabirlerine uyum yasalarından sonra da çok sayıda dava açıldı. Haber izlerken, muhabirlerin fotoğraf makineleri ya da kameraları kırılabiliyor, ya da el konuluyor güvenlik güçlerince.

Habere engel

Medya genellikle bürokrasi ve hükümet kaynaklarından haber alabiliyor. Bu kaynaklar çeşitli kolaylıklar sağlayabiliyor. İş Kürt basınına geldiğinde bilgi alma kapıları kapanıyor. Genelkurmay, Emniyet brifinglerine hala Kürt medyası çağrılmaz.

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın çevresi, korumaları Kürt medyasında çalışan gazetecilerin haberi izlemesine engel oluyor.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşınan basın dosyaları ise ancak birkaç yılda sonuçlanıyor. Bunun da caydırıcılık rolü pek kalmıyor. Örneğin 2000 yılında "2000'de Yeni Gündem" gazetesinin Olağanüstü Hal (OHAL) Bölgesine sokulmasının yasaklanmasını ancak 2006 Nisan'ında karara bağlayarak Ankara'yı mahkum etti.

Kürt basının serüveni

Tutuculuğun had safhada olduğu bir dönemde 11 Kasım 1831'de Osmanlı resmi olarak Takvim-i Vekayi'yi çıkarırken, ilk özel gazete dokuz yıl sonra burada yaşayan İngiliz William Churchil'in Ceride-i Havâdis'i olmuştu.

Türklerin ilk özel gazetesi ise 1860'ta Tercüman-ı Ahval olurken, bağımsız devleti olmayan Kürtler ancak 22 Nisan 1898'de Kahire'de "Kürdistan" adlı yayınla gazeteciliğe adım attı.

"Kürdistan" bir süre sonra yayınını İngiltere ve İsviçre'de sürdürmek zorunda kaldı.

Günlük'ten ajansa Kürt basını

Bugün Türkiye'de sistemin balyozunu üstünden eksik etmediği günlük gazete Ülkede Özgür Gündem, haftalık Azadiya Welat (Tamamen Kürtçe) ve Dicle News Agency (DİHA), Yerel Gün TV, 15 günde bir çıkan Azadi çalışanların özverisi ve halkın desteğiyle varlığını sürdürmeye çalışıyor.

Sırasıyla, 1990 Medya Güneşi dergisi (1990), 1992'deki Yeni Ülke'den (Haftalık) sonra günlük gazeteler Özgür Gündem, Özgür Ülke, Yeni Politika, Demokrasi, Welatê Me, Ülkede Gündem, Özgür Bakış, 2000'de Yeni Gündem, Ülkede Özgür Gündem gazeteleri çıktı.

Haftalık olarak da Azadiya Welat, Azadi, dergi olarak da Özgür Halk, Yurtsever Gençlik, Genç Bakış Kürt sorununu Avrupa'da işleyen günlük Özgür Politika'dan sonra çıkan Yeni Özgür Politika hem Türkçe hem Kürtçe yayın yapıyor.

Avrupa ve Irak

Avrupa'da aylık Newaya Jin de Türkçe-Kürtçe yayın yaparken, ajanslardan MHA ve ANF bulunuyor; üç ayda bir Almanca olarak da Kürdistan Report yayın hayatını sürdürüyor.

Irak'ta son dönemde Kürdistan TV, Kurdsat, Zagros TV çıkarken, 2004'te yayına başlayarak Türkiye başta olmak üzere Ortadoğu'ya dönük yayın yapan Roj TV'den önce 1995 sonrası Med-TV Belçika ve İngiltere'den yayın yaptı.

1999 sonrası Medya TV yayındaydı. Bugün Roj TV gibi Kürtler Mezopotamya TV ve Mesopotamia Music Channel'i (MMC) yaşatmaya çalışıyor. Bugüne kadar birçok gazete ve televizyon ya kapatıldı ya yüklü para cezası aldı.

Kürtler ilk ajansıyla Macar asıllı Havas'ın 1825'te Paris'te kurduğu ilk haber ajansının üzerinden 177 yıl geçtikten sonra tanıştı: Dicle News Agency (DİHA). Kürtçe, İngilizce ve Türkçe dillerinde yayın yapan dünyanın ilk ve tek ajansı unvanını taşıyor.

Türkiye dışında hemen hemen her yerde yeni televizyon kanalları açılıyor, yeni degi ve gazeteler çıkartılıyor. Türkiye’de ise son dönemde devletin denetiminde yayın yapan TRT 6 kanalı bulunuyor. Bunun dışında ise umut verici olan, her gün bir yenisinin açıldığı internet üzerinden haber yayını yapan web sitelerinin sayısında meydana gelen gözle görülür artıştır.

oktay@haberekseni.com